Verslag van de vondst

Woensdag 26 januari zou de dag zijn dat we met z'n drieën met de metaaldetector op pad zouden gaan. We hadden hele plannen. Eerst in de buurt van Arnhem op zoek naar een oude waterput welke volgens de verhalen helemaal vol zou liggen met spullen uit 1700 tot 1944. In 1944 was de put met huis en al plat gegooid. Dus vol goede moed en warm gekleed naar de akker aldaar. Met 2 x een XP DEUS- metaaldetector en een diepzoeker aan de gang.

De boer van wie we toestemming hadden, kwam nog een paar plekken aanwijzen waar volgens hem de put zou liggen. Na een paar signalen van de diepzoeker niets dan grote rollen prikkeldraad op ongeveer 1 meter diep in de klei. Na de ene na de nadere uitputting en teleurstelling hebben we de waterput maar uit ons hoofd gezet. Dit maar opgegeven en overlegd: waar gaan we nu dan heen?

Even een ander plekje bezoeken

In de buurt van Tiel wist ik nog een akkertje waar ik wel eens wat Romeins had gevonden. Die akker was een week ervoor vers omgeploegd. Dus wie weet en op pad. Aangekomen eerst een bakje thee en wat eten. Vervolgens de akker op en zoeken maar met de XP-metaaldetector. Na heel wat aluminiumfolie en wat granaatscherven... een fibula. Behoorlijk geraakt door de ploeg en zo te zien was dat niet de eerste keer dat die geraakt was met een ploeg of frees. We zouden nog een uurtje zoeken en dan stoppen. Na een minuut of tien kreeg ik een signaal wat hard genoeg was voor een blikje. Toch maar graven. Wel wat potscherven en daartussen wat stukjes 'koperblik'. Ik dacht nog: "O nee hé, een afvalputje van honderd jaar geleden. Zal wel iets van een oude emmer zijn of zo." Dus gat weer dicht en doorzoeken. Aan het eind van de akker weer omkeren en weer verder zoeken. Ter hoogte van het gat dat ik eerder gegraven had, en natuurlijk weer dichtgegooid, kreeg ik weer een signaal. Het signaal kwam uit een klont aarde die was weggerold van het gat dat ik eerder gegraven had. Weer een stukje blik dacht ik nog. Toch maar even de klont openmaken. En wat zie ik: Een "schietlood''. Dit dacht ik dan. Toch door dit schietlood aan het denken gegaan. En toch maar besloten om die ''afvalput'' even uit te graven. Wie weet zitten er nog meer leuke dingen in. Na een stukje gegraven te hebben, kwam ik een hengsel tegen. Aha het hengsel van de blikken emmer. Nog verder graven en wat ik toen zag: een helm, een Romeinse helm. Ik ben er nog steeds stil van. Een Romeinse helm en nog aardig gaaf op het gat aan de bovenzijde na dan. Aan de ploeg te danken. Maar dan nog, wat een kick. Rondom de vondstplaats alles maar eens goed afgezocht. En nog een kick: de wangkleppen. Al met al op een stukje van minder dan tien vierkante meter een complete Romeinse helm. Wel in stukken, maar dat geeft niet. Ik heb er wel eens over gelezen. Dan werden zulke vondsten uit een rivier gebaggerd of aangespoeld op het strand. Foto's gemaakt en opgestuurd naar de juiste instanties. Dit is de juiste beslissing geweest met dit soort vondsten. En geeft het belang van het melden aan. Het is een behoorlijke papiermolen maar is het dubbel en dwars waard. Wie had dat verwacht. De eigenaar vertelde nog dat er wel eens vaker mensen hadden gezocht. Dan denk ik toch dat het de XP - metaaldetector is geweest waardoor ik deze helm gevonden heb.

Veel bezochte akker.

Van de akker weet ik dat deze door meer metaaldetectoramateurs wordt bezocht. Ik heb dus gewoon geluk gehad en een goede metaaldetector. Nu alweer een tijd verder, weet ik dat de helm lekker in Nederland blijft, op de juiste plaats en dat is in het museum. Verder contact met Cultureel Erfgoed uit Amersfoort voor een proefonderzoek op de vondstplaats. Op papier of in het veld, dat is nog even afwachten.
Verder is het zo dat bij een vondst van deze omvang je bijzondere aanbiedingen krijgt van mensen die het, denk ik, goed bedoelen maar een raar gevoel geven. Ben achteraf blij dat ik daar niet op in gegaan ben. De helm zal gerestaureerd worden en tentoongesteld worden in het museum Het Valkhof. En daar mag Nederland best trots op zijn. Zo'n helm zal je niet gauw nog een keer vinden. Al ben ik van mening dat de aanhouder altijd wint, hoe lang het ook duurt. Die supervondst komt altijd wel een keer. Als voorbeeld heb ik nog in die 18 jaar van zoeken nog nooit een gouden munt gevonden. Terwijl de ongeschreven regel iets zegt over eens in de tien jaar. Deze helm heeft dat dubbel en dwars goedgemaakt.
Intussen heb ik de plek nog een paar maal bezocht. En toch steeds wat kleine vondsten. Al is het nu wel op daar, denk ik. Wie weet als het weer geploegd gaat worden.
Het vinden van de kleine vondsten is te danken aan het feit dat er zoveel programma's op de XP- metaaldetector zitten.

Nu bijna vier maanden later werkt de papiermolen nog steeds op volle toeren. Alle vondsten laten determineren door museum Het Valkhof en Cultureel Erfgoed. Hierdoor proberen de experts te bepalen het hoe of wat in de Romeinse tijd op de vondstplaats. Duidelijk is geworden dat het om een grote nederzetting en of castellum is. Dit moet blijken als de proefopgraving gedaan gaat worden.

De vondstplaats is door de provincie tot beschermd gebied verklaard. Dit om in de toekomst geen bebouwing toe te laten voordat er onderzoek is geweest.  Als laatste: nu ik dit zo allemaal zit te tikken, denk ik: Morgen heb ik nog een uurtje en dan ga ik nog even met de detect. De aanhouder wint.

Veel zoekplezier gewenst, Cornelis.

///////////////

De beschrijving van de helm: door L. Swinkels, museum het Valkhof.

Beschrijving (Louis Swinkels, 22-02-2011)

Ondanks de beschadigingen is de helm in al zijn onderdelen grotendeels compleet. Hij behoort tot het type Hagenau, de standaard helm van de Romeinse legionairs in de 1ste eeuw na Chr. De halfbolvormige helmkap is met de nekbeschermer uit één plaat brons gedreven. De konische helmboshouder was oorspronkelijk boven op de kap vast gesoldeerd en de voorhoofdsbeugel was met nieten opzij vastgemaakt. De twee wangkleppen waren scharnierend aan de rand van de helm bevestigd. Midden onder de halvemaanvormige nekbeschermer zit nog een ijzeren ringetje voor een draagriem. Ook de wangkleppen hebben aan de binnenkant een ijzeren ringetje om ze met een riempje onder de kin vast te kunnen knopen.
Helmen van het type Hagenau waren al rond het begin van de jaartelling in gebruik bij de legers van keizer Augustus (vondsten in Haltern en Kalkriese). De meeste exemplaren dateren uit de eerste helft en het midden van de 1ste eeuw. Na het jaar 70 verdwijnen ze snel van het toneel. Bij de oudste exemplaren is de nekbeschermer nog betrekkelijk ondiep en steekt deze in de breedte niet buiten de helmkap uit. Later wordt de nekbeschermer zowel in de lengte als de breedte steeds groter. Bij de helm is de nekbeschermer al vrij diep en breder dan de helmkap. Op grond van de vorm is een datering rond het midden van de 1ste eeuw daarom het meest waarschijnlijk.

Op de nekbeschermer zijn drie verschillende puntinscripties aangebracht. Deze zijn duidelijk van elkaar te onderscheiden, deels door de vorm en afmeting van de letters en deels door de vorm van de gaatjes en de inslagsporen op de bodem daarvan. De inscripties hebben alle drie dezelfde inhoud en opbouw. Ze vermelden telkens twee namen: achteraan die van de eigenaar van de helm en vooraan die van de centurio in wiens centuria hij dient. Een legereenheid wordt helaas niet genoemd.

Inscriptie 1
De letters zijn strak en regelmatig van vorm en met een fijn instrument ingeslagen. De tekst luidt:
>·L·METTI (?)·TVARRONI, d.w.z. (centuria) L(ucii) Metti(i) (?) T(iti) Varroni(i), "(eigendom) van Titus Varronius, uit de centuria (onder leiding) van Lucius Mettius".
De betekenis van de kleine puntenwolk tussen de twee namen is onduidelijk. Enkele inslagpunten van de inscriptie zijn overschreven door die van inscriptie 2.

Inscriptie 2
De drie eerste lettertekens zijn met zoveel kracht ingeslagen dat het metaal hier licht is vervormd en de inslagpunten ook aan de onderzijde zichtbaar zijn. Terwijl een deel van de inslagpunten hier aan de bovenzijde door corrosie is verdwenen, zijn alle lettertekens daardoor toch compleet aanwezig.
De tekst luidt:
> SX VETICIVLI, d.w.z. (centuria) S(e)x(ti) Vet(t)i(i) C(aii) Iuli(i), "(eigendom) van Caius Iulius, uit de centuria (onder leiding) van Sextus Vettius".

Inscriptie 3
De inscriptie is over twee regels verdeeld. De tekst luidt:
> RVFI·PIITONI / TIVLI, d.w.z. (centuria) Rufi(i) Pet(t)oni(i) T(iti) Iuli(i), "eigendom van Titus Iulius, uit de centuria (onder leiding) van Rufius Pettonius".
De lezing van de tweede naam (cognomen) van de centurio is onzeker. De naam Pettonius komt als familienaam (nomen) maar op één inscriptie voor, op een grafsteen uit Noord-Italië, en is als cognomen nog onbekend.
Gelijktijdig met inscriptie 3 (d.w.z. met hetzelfde instrument) is midden op de nekbeschermer een losse C aangebracht. De betekenis daarvan is onduidelijk.

Inscriptie 2 staat voor een deel door en over inscriptie 1 en is dus later. Inscriptie 3 verschilt in een aantal opzichten van nrs. 1 en 2 en is misschien als laatste aangebracht. Titus Varronius zou dan de eerste eigenaar zijn geweest, vervolgens Caius Iulius en tenslotte Titus Iulius.